"Konrad Wallenrod" to powieść poetycka, w której Mickiewicz podjął próbę wskazania narodowi polskiemu drogi walki z zaborcą. Obrazuje dzieje tytułowego bohatera. Konrad Wallenrod to człowiek, który jako litewski chłopiec został porwany przez Krzyżaków, ochrzczony i nazwany Walterem Alfem.

Pogląd Mickiewicza na rolę poezji i poety w życiu narodu poznajemy m. in. na podstawie jego powieści poetyckiej pt. "Konrad Wallenrod", przede wszystkim w "Pieśni Wajdeloty". Według Mickiewicza, poezja ludowa jest w życiu każdego narodu łączniczką między przeszłością a współczesnością, zawierającą myśli i uczucia narodowe. Przechowuje pamięć o dawnych wielkich bohaterach i ich czynach, utrwala historię narodu, jego tradycje i kulturę, przekazując je młodszym pokoleniom, pobudza patriotyzm. Tylko poezja uchodzi cało z klęsk narodowych, jest niezniszczalna, trwalsza niż inne dobra kulturalne, przekazywana z pokolenia na pokolenie żyć będzie tak długo, jak długo będzie istniał naród. Ma wymiar tyrtejski - towarzyszy narodowi i pobudza go do walki, a jeśli wypierany przez wroga naród schroni się gdzieś daleko, będzie z nim również w jego niedoli, podtrzymując go na duchu i zagrzewając do walki. Dlatego właśnie Halban nie zamierza zginąć z Konradem - chce nieść innym wieść o jego czynach. Polemikę z Mickiewiczem w tej kwestii podejmuje J. Słowacki w "Prologu" do "Kordiana". Tam Pierwsza osoba głosi program ideowy odpowiadający poglądom Mickiewicza, aby Druga Osoba mogła zdeprecjonować ich wartość. Słowacki poddaje je wykpieniu jako letargiczne, bierne wyczekiwanie na chwilę zmartwychwstania i usypianie narodu. Trzecia Osoba jest wyrazicielem poglądu Słowackiego, że poezja narodowa może spełniać swoje zadanie jedynie wtedy, gdy pomimo klęski, której uległ naród, potrafi dostarczyć mu siły, poderwać go do walki, bezpośrednio wpływać na zachowanie świadomości narodowej. Słowacki wyznacza poezji rolę w służbie walki narodowowyzwoleńczej. Poezję Mickiewicza, mesjanistyczną, uważa za pogrążającą naród w bezproduktywnym letargu. On sam pragnie zgromadzić w swej poezji jak największe wartości i ideały narodu, aby je wykorzystać w odpowiedniej chwili w słusznej sprawie. Z kolei Z. Krasiński przedstawia w "Nie - Boskiej komedii" postać romantycznego poety - Hrabiego Henryka. Henryk jako człowiek i twórca jest indywidualistą, egoistą i egocentrykiem, żyjącym w oderwaniu od realnego życia. Wyobcowany, bezkrytycznie uwielbiający poezję, żyje w świecie fikcji poetyckiej, marzy o miłości i sławie, a świat ten traktuje jako realny, idealny i ważniejszy od rzeczywistości. Kochając i ceniąc tylko własne fikcje poetyckie, ciągle przetwarza rzeczywistość w poezję i poddaje się jej urokowi. Dostrzega on dramatyczną sprzeczność między swoim życiem a uprawianą przez siebie poezją romantyczną; rozdźwięk między osobowością poety a jego życiem. Daje się ponieść własnej wyobraźni i ulega pokusom. Poezja i sława są marzeniami Henryka, lecz marzenia te są nieosiągalne, gdyż pozostają jedynie w sferze złudzeń. Dla poetyckich marzeń Henryk poświęca szczęście żony i syna, dopiero tragedia sprowadza go na ziemię. W chwili samobójczej śmierci przeklina poezję, dostrzegając w niej źródło wszelkich klęsk. W osobie Henryka potępił Krasiński tych poetów romantycznych, którzy uciekali od ówczesnej rzeczywistości, zamykali się w kręgu własnych marzeń i fantazji, a także fałszywą, egoistyczną poezję. Ukazał typ poety przeklętego, który podążył za szatańskim wcieleniem poezji, które nie pozwoliło mu żyć w normalnej rzeczywistości. Stworzył także postać poety prawdziwego, błogosławionego - Orcia, który ma wielki talent poetycki, widzi oczami duszy, zna tajemnice niedostępne innym. Poezja jest dla niego treścią życia, oddzielnym światem, w którym żyje. Według Krasińskiego poezja może być dwojaka - jako prawdziwy dar od Boga lub jako przekleństwo.

III cz. "Dziadów" to utwór wielowarstwowy i złożony. Dotyczy rozważań o narodzie i człowieku. Prawda o nich jest wielowymiarowa. Bohaterowie utworu są różnorodni, od męczenników po kanalie, szlachetni i dobrzy, zdrajcy i oprawcy.

Mickiewicz, pisząc ballady, opierał się na wierzeniach i podaniach ludowych. Znalazło to odbicie we współistnieniu świata ludzi żywych, realnego, ze światem ponadnaturalnym, pełnym zjaw, upiorów i duchów oraz w specyficznym, ludowym poczuciu moralności i sprawiedliwości: dobro musi zatriumfować nad złem, a zło zawsze jest ukarane. Np. ballada "Świteź" opowiada o powstaniu jeziora Świteź. Gdy car Rusi oblegał znajdujące się tam dawniej miasto, bezbronne kobiety, pragnąc uchronić się przed hańbą, błagają Boga o śmierć. Bóg zamienia je w kwiatki, które - zerwane przez żołnierzy - powodują ich śmierć. Na tych, którzy postępują niegodnie, nieuchronnie spada kara. Jest to wynik przekonania, że nie ma winy bez kary. Podobne przekonania wyraża ballada "Lilie". Żona, czekająca na męża powracającego z długiej wyprawy wojennej, boi się kary za zdradę. Ze strachu przed karą za niewierność zabija męża. Po roku planuje wyjść za jednego z jego braci, wówczas pojawia się widmo zamordowanego pana i dokonuje sprawiedliwego ukarania zbrodniarzy. Cała kaplica zapada się pod ziemię. Akcja II cz. "Dziadów" rozgrywa się na cmentarzu, w wigilię Wszystkich Świętych. Pojawiają się duchy zmarłych osób, które nie zasłużyły na spoczynek. Para małych dzieci ma zamkniętą drogę do nieba, gdyż nie zaznały na ziemi goryczy, były na ziemi zbyt szczęśliwe, wiec po śmierci nie mogą od razu wejść do raju. Właściciel wsi jest skazany na wieczny głód, gdyż kiedyś nie znał litości dla głodnych biedaków. Nie może zaspokoić głodu i pragnienia ani zostać zbawiony. Młoda dziewczyna drwiła za życia z wszystkich zalotników, nikogo nie pokochała, żyła tylko dla siebie, przez co nie zaznała troski ani szczęścia. Za to została ukarana. Mickiewicz, opierając się na wierzeniach ludu, dzieli grzechy na różne kategorie. Mogą być nimi złe uczynki, zaniedbania, bezczynność. W życiu nie wolno bowiem przyjmować postawy biernej. Również w IV cz. "Dziadów" mamy do czynienia z zagadnieniem moralnym rozważanym wcześniej, w II cz. "Dziadów": odpowiedzialnością pośmiertną człowieka za winy popełnione za życia. Bohater utworu, Gustaw, jest upiorem nieszczęśliwego kochanka, który odebrał sobie życie z powodu odejścia od niego ukochanej dziewczyny, która wyszła za mąż za innego, gdyż zaślepiła ja chciwość. Gustaw nie może po śmierci trafić do nieba, gdyż był tam przez chwilę za życia. Innym utworem podejmującym problem odpowiedzialności za czyny jest "Konrad Wallenrod". Tytułowy bohater złamał kodeks rycerski, zniszczył szczęście ukochanej kobiety, wydał wyrok śmierci na swoich rycerzy, popełnił krzywoprzysięstwo. Na koniec popełnił samobójstwo, które było próbą ocalenia resztek honoru, konsekwencją obranej drogi i popełnionych czynów. Dobrowolną pokutę za zbrodnię dokonaną przed laty nałożył na siebie bohater "Pana Tadeusza", Jacek Soplica. Zabójstwo Stolnika, pijaństwo, unieszczęśliwienie żony - to lista grzechów, które popełnił za młodu. Odpokutowuje je jako pokorny mnich, a także oddając życie za Hrabiego - potomka Stolnika Horeszki. Z kolei Z. Krasiński przedstawia w "Nie - Boskiej komedii" postać romantycznego poety - Hrabiego Henryka. Henryk jako człowiek i twórca jest indywidualistą, egoistą i egocentrykiem, żyjącym w oderwaniu od realnego życia. Wyobcowany, bezkrytycznie uwielbiający poezję, żyje w świecie fikcji poetyckiej, marzy o miłości i sławie, a świat ten traktuje jako realny, idealny i ważniejszy od rzeczywistości. Kochając i ceniąc tylko własne fikcje poetyckie, ciągle przetwarza rzeczywistość w poezję i poddaje się jej urokowi. Dla poetyckich marzeń Henryk poświęca szczęście żony i syna, dopiero tragedia sprowadza go na ziemię. W chwili samobójczej śmierci przeklina poezję, dostrzegając w niej źródło wszelkich klęsk. Ponosi karę za swój egoizm i egocentryzm.

Charakterystyczną cechą literatury romantyzmu jest kreowanie w wielu utworach bohaterów o cechach typowych dla epoki. Po bohaterze werterycznym, bajronicznym i wallenrodycznym pojawił się nowy bohater - Jacek Soplica.

Romantyzm w swoich założeniach apelował do władz pozarozumowych człowieka - wiary, uczuć, intuicji i wyobraźni. Dlatego w utworach romantycznych pojawia się świat fantastyczny (jego elementy to m.

C. K. Norwid był twórcą polskiej poezji intelektualnej. W niełatwej w odbiorze formie zawarł istotne myśli, poglądy na świat i literaturę. Liczne cytaty z jego poezji stały się powszechnie znanymi aforyzmami.

"Sonety krymskie" są owocem podróży poety na Krym, którą odbył w 1825 r. w towarzystwie kilku osób. Kompozycja cyklu jest przemyślana, składa się on z 18 sonetów, podzielonych na tryptyki. Pod względem tematyki dzielą się na opisy gór, morza, stepów i zabytków architektonicznych. Mickiewicz dokonuje w nich mistrzowskiego opisu krajobrazu krymskiego, przyrody orientalnej i kultury Wschodu. Jednak prawdziwym celem poety było ukazanie stanów duszy podmiotu lirycznego, który jest samotny, opuszczony i rozdarty wewnętrznie. Tęskni za Litwą, swa ojczyzną, wie, że nie może do niej wrócić, że został skazany na wieczna tułaczkę. Akcja "Stepów Akermańskich" toczy się w stepie o zachodzie słońca, przy zapadającym zmroku. Spokojny tok wiersza oddaje monotonne kołysanie się wozu w stepie. W momencie zapadania zmroku daje się wyczuć niepokój. Następuje gradacja niemożliwości słuchowych. Cisza jest tak bezmierna, że podmiot liryczny spodziewa się usłyszeć głos z Litwy. Doznaje rozczarowania, gdyż nikt go nie woła. Utwór wyraża poczucie smutku i rozgoryczenia podmiotu lirycznego. Sonet "Burza" to relacja z autentycznego przeżycia Mickiewicza wywołanego podróżą po Morzu Czarnym. Pierwsza część przedstawia realistyczny obraz burzy. Druga zwrotka to wprowadzenie odrealnionego obrazu upersonifikowanej śmierci, kroczącej po falach podobnych do gór. Następnie zostały przedstawione reakcje podróżnych na grożące im niebezpieczeństwo. Występujący w sonecie samotny podróżny wyraża "ja" liryczne, świadczy o samotności poety, o jego wyobcowaniu i zobojętnieniu wobec świata. Słowa sonetu "Czatyrdah" wypowiadane są przez Mirzę. Utwór utrzymany jest w formie inwokacyjnej, jest zwrócony do góry uosabiającej wieczność i trwałość. Sonet wyraża refleksję, że wszystko przemija, jedynie przyroda jest nieśmiertelna. Góra posiada cechy boskie, stosunek do niej jest panegiryczny. Jest niezniszczalna, nieprzenikniona, obojętna na ludzkie cierpienia. "Bakczysaraj" opisuje ulegający rozpadowi zespół pałacowo - ogrodowy, dawną własność i siedzibę chanów krymskich. Obraz ten jest tragiczny. Zniszczenia dokonuje czas i przyroda. Żywa i niezniszczona pozostała jedynie fontanna haremu zasilana wodą z naturalnego źródła. Budzi to refleksje na temat przemijania wielkości potęg. Sława, potęga, chwała, miłość mijają bezpowrotnie i nic po nich nie pozostaje. Wieczna jest jedynie przyroda, uosobiona w fontannie. To właśnie ona wypowiada refleksję na temat przemijania. W sonecie "Pielgrzym" przywołany zostaje wizerunek człowieka, który został skazany na wieczną tułaczkę. Mimo otaczającej go wspaniałej przyrody, krainy pełnej piękna i dostatku, Pielgrzym na zawsze pozostaje sercem na Litwie, wraz z kochaną kiedyś dziewczyną - symbolem utraconego raju. Przeżycia poety podsumowuje sonet "Ajudah". Zawiera on przemyślenia poety dotyczące jego własnej osoby. Część opisowa zawiera autentyczne obserwacje Mickiewicza - przypływy i odpływy wzburzonego morza, fale roztrzaskujące się o skały i brzeg. Cześć refleksyjna wyraża uczucia związane z zaobserwowanymi zjawiskami. Na romantyczną modłę zostały tu wyrażone refleksje dotyczące procesu twórczego. Poeta, aby tworzyć, musi przeżywać namiętności i niepogody. Obraz morza podczas przypływu i odpływu jest zestawiony z wnętrzem podmiotu lirycznego.

"Ballady i romanse" A. Mickiewicza są uważane za manifest polskiego romantyzmu i określenie się ideowe i artystyczne poety. Są także dowodem jednoznacznego przekonania Mickiewicza o wyższości poznania pozarozumowego, romantycznego, nad poznaniem naukowym i doświadczalnym.

Romantyczne hasło "Polska Chrystusem narodów" wyraża ideę mesjanizmu, stworzoną przez Mickiewicza po upadku powstania listopadowego i przedstawioną w "Dziadach" cz. III. Posługując się symbolami zaczerpniętymi z Ewangelii, ukazał Polskę jako Mesjasza narodów i przypisał jej wyjątkowe posłannictwo dziejowe.